Podstawowe informacje i daty
Tło
Jesienią 1949 roku Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza wkroczyła do wschodnich prowincji Tybetu - Amdo i Khamu. Rok później wojska okupacyjne zajęły Czamdo, a w roku kolejnym narzuciły tzw. "Siedemnastopunktową Ugodę w sprawie pokojowego wyzwolenia Tybetu". W 1959 r. armia chińska zdławiła narodowe powstanie w Lhasie. Jego Świątobliwość Dalajlama i 80-tysięczna rzesza Tybetańczyków przekroczyła Himalaje, szukając schronienia w Indiach, Nepalu i Bhutanie. Ucieczki z Tybetu trwają do dziś. W sumie, na wychodźstwie żyje obecnie ponad 111000 Tybetańczyków. Część z nich nigdy nie widziała Tybetu, ponieważ urodzili się już na obczyźnie.
W miesiąc po przekroczeniu granicy Indii, 29 kwietnia 1959 roku, Dalajlama powołał rząd emigracyjny w Majsurze.
W maju 1960 roku siedzibę rządu przeniesiono do Dharamsali, gdzie działa do dziś jako Centralna Administracja Tybetańska. W przekonaniu Tybetańczyków (żyjących tak w Tybecie jak i poza nim) CAT stanowi jedyny, prawowity rząd, reprezentujący ich dążenia i interesy.
Choć nie utrzymuje formalnych stosunków dyplomatycznych z rządami innych państw, CAT cieszy się poparciem parlamentów, organizacji międzynarodowych i szerokich rzesz zwykłych ludzi na całym świecie. Nie zmienia to faktu, że mimo zmian w środowisku międzynarodowym, sprawa Tybetu pozostaje zakładnikiem stosunków międzynarodowych, co sprawia, że władze emigracyjne mają utrudniony, a często zamknięty dostęp do rozmaitych for międzynarodowych. Mimo tego, trwając wiernie przy zasadach opartych na prawdzie, niestosowaniu przemocy i demokracji, administracja tybetańska konsekwentnie i odpowiedzialnie dąży do realizacji dwóch podstawowych celów: odbudowy tybetańskiej społeczności na uchodźstwie oraz przywrócenia wolności i szczęścia w Tybecie.
Realizację pierwszego celu oparto na trzech programach:
• promocji edukacji,
• budowy dojrzałej kultury demokracji,
• tworzenia warunków i promowania samodzielności wśród diaspory tybetańskiej.
Ostatni punkt wynika z założenia, że samodzielność jest niezbędna, by przetrwać nie tracąc poczucia własnej wartości, a ufność we własne siły, bierze swe źródło w uniezależnieniu się od zewnętrznej pomocy.
Nieprzerwane funkcjonowanie administracji emigracyjnej, przy jednoczesnych, stopniowo wprowadzanych, reformach demokratycznych sprawia, że na CAT można patrzeć jak na doniosły eksperyment z nowoczesną demokracją, mający przede wszystkim przygotować Tybetańczyków do zmian, jakie niesie ze sobą wolność.
Jak wspomniano, proces demokratyzacji odbywał się stopniowo. Inicjatorem tych reform był nieodmiennie Jego Świątobliwość Dalajlama. Nie uciekając bynajmniej od odpowiedzialności, jaką nakłada nań niezachwiane zaufanie rodaków, J. Ś. Dalajlama niezmordowanie podkreśla, jak ważne jest to, by każdy brał odpowiedzialność za swój los, także w wymiarze społecznym i politycznym.
Do najważniejszych, praktycznych lekcji demokracji należały chronologicznie:
• 2 IX 1960r. - pierwsze posiedzenie Komisji Tybetańskich Przedstawicieli Ludowych, czyli pierwszego parlamentu na wychodźstwie (dziś Tybetańskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych - TZPL). Na pamiątkę tego wydarzenia 2 września jest obchodzony jako "dzień demokracji".
• Marzec 1963r. J. Ś. Dalajlama ogłasza zarys demokratycznej konstytucji - modelu ustawy zasadniczej przyszłego, wolnego Tybetu. Podkreśla konieczność dalszej demokratyzacji administracji tybetańskiej i zapowiada rezygnację z pełnienia jakiejkolwiek funkcji politycznej po odzyskaniu przez Tybet niepodległości.
• 1990r. - Jego Świątobliwość Dalajlama wzmacnia ciało ustawodawcze (TZPL): zwiększa liczbę parlamentarzystów do 46 i przekazuje im własną prerogatywę wyboru gabinetu (Kaszagu). Tym samym Kaszag - najwyższy organ władzy wykonawczej, zostaje poddany kontroli demokratycznie wybranych przedstawicieli, którzy nie tylko wybierają jego członków, ale mogą ich też odwołać. Powstaje Najwyższa Komisja Sprawiedliwości - najwyższy organ władzy sądowniczej.
• Czerwiec 1991r. - Tybetańskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych uchwala ustawę zasadniczą : "Kartę Tybetańczyków na Wychodźstwie".
• 2001r. - TZPL wprowadza do Karty istotną poprawkę. Odtąd, szefa gabinetu (Kalona Tripę) wybierają w wyborach powszechnych sami Tybetańczycy. Pierwszym, wybranym w ten sposób premierem zostaje profesor Samdong Rinpocze. 5 września 2001 r. składa przysięgę i obejmuje urząd.
W wyniku tych reform, Centralna Administracja Tybetańska realizuje w pełni demokratyczny system sprawowania władzy:
• we wszystkich aspektach działania, opiera się na demokratycznie przyjętej konstytucji,
• spełnia wymóg trójpodziału władz (między ciało ustawodawcze - Tybetańskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych , wykonawcze - Kaszag i sądownictwo - Najwyższą Komisję Sprawiedliwości),
• dzięki wyborom powszechnym zapewnia członkom społeczności emigracyjnej bezpośredni udział w sprawowaniu władzy
Warto przy tym zaznaczyć, że nigdy nie przewidywano by CAT miała przejąć władzę w Tybecie. Ogłaszając w 1963r. Kierunki Polityki Przyszłego Tybetu i Zarys Konstytucji, J. Ś. Dalajlama jasno sprecyzował, że obecny rząd emigracyjny zostanie rozwiązany z chwilą odzyskania niepodległości przez Tybet, a władza trafi do żyjących w nim Tybetańczyków. W okresie przejściowym, do czasu wyłonienia w wyborach powszechnych nowego ciała ustawodawczego, władzę sprawowałby rząd, pod kierownictwem Tymczasowego Prezydenta - wybranego przez i spośród grona przedstawicieli trzech prowincji tybetańskich, albo mianowanego bezpośrednio przez Dalajlamę. Przejmując wszystkie uprawnienia J. Ś. Dalajlamy Tymczasowy Prezydent byłby zobowiązany do przeprowadzenia w czasie nie dłuższym niż 2 lata wyborów powszechnych i przekazania władzy demokratycznie wybranym reprezentantom.